Mùa nắng nóng luôn là giai đoạn “thử sức” đối với vườn sầu riêng. Chỉ cần quản lý nước không hợp lý, giữ ẩm đất kém, dinh dưỡng mất cân đối hoặc tán cây quá rậm, cây rất dễ rơi vào trạng thái stress sinh lý. Khi đó, hàng loạt hệ lụy có thể xuất hiện như lá cháy, rũ tán, rụng hoa, rụng trái non, phát triển đọt non mất kiểm soát, suy bộ rễ và tạo điều kiện để sâu bệnh bùng phát, đặc biệt là nhóm dịch hại ưa điều kiện khô nóng như nhện đỏ, bọ trĩ; trong khi một số bệnh nguy hiểm như thối rễ, xì mủ do Phytophthora lại tăng rủi ro nếu nhà vườn tưới thất thường hoặc để đất vừa khô hạn rồi lại úng cục bộ. Các tài liệu khuyến nông trong nước và tài liệu quốc tế đều cho thấy sầu riêng là cây khá mẫn cảm với stress nước, cần được chăm sóc theo hướng chủ động, đồng bộ và dựa trên quản lý rủi ro, thay vì xử lý theo kiểu “chữa cháy” khi cây đã suy.
Nắng nóng không chỉ làm cây “thiếu nước”, mà còn làm rối loạn cả hệ sinh trưởng
Trong thực tế sản xuất, nhiều người vẫn hiểu stress mùa nóng đơn giản là cây bị khô nước. Nhưng với sầu riêng, tác động của nắng nóng rộng hơn nhiều. Nhiệt độ cao kết hợp gió nóng và ẩm độ không khí thấp sẽ làm tăng bốc thoát hơi nước qua lá, khiến cây đóng khí khổng để hạn chế mất nước. Khi khí khổng đóng kéo dài, quang hợp giảm, khả năng tạo chất khô suy giảm, rễ non phát triển chậm, cây không còn đủ “sức” để nuôi đọt, nuôi hoa hoặc nuôi trái như bình thường. Đây là lý do cùng một vườn, sau vài đợt nắng gay gắt, có cây vẫn xanh nhưng bên trong đã suy sinh lý, biểu hiện ra bên ngoài bằng hiện tượng lá dày cứng, mép lá hơi cháy, chồi non kém phát triển, trái non chậm lớn và dễ rụng. Về bản chất, hạn và nóng là một dạng stress phi sinh học có thể làm giảm tích lũy quang hợp và kéo theo giảm năng suất, chất lượng cây trồng.
Đối với sầu riêng, vấn đề càng nhạy cảm hơn vì đây là cây ăn quả có tán lớn, bộ lá dày, nhu cầu nước cao ở các giai đoạn sinh trưởng mạnh và đặc biệt nhạy cảm khi đang nuôi trái. Một nghiên cứu về nhu cầu nước tưới cho sầu riêng cho thấy tưới theo nhu cầu nước cây trồng có thể giúp tiết kiệm nước và giảm chi phí quản lý tưới, thay vì tưới theo cảm tính. Một số tài liệu quốc tế khác cũng nhấn mạnh sầu riêng rất nhạy với stress nước; thiếu nước kéo dài có thể làm chậm sinh trưởng, giảm sức sống cây, còn tưới quá mức ở một số giai đoạn lại ảnh hưởng bất lợi đến chất lượng quả.
Vì sao sầu riêng rất dễ tổn thương trong mùa khô nóng?
Thứ nhất, sầu riêng là cây có giá trị kinh tế cao nhưng cũng “khó tính” về nước. Tài liệu khuyến nông cho vùng ĐBSCL nêu rõ cây sầu riêng rất mẫn cảm với hạn và xâm nhập mặn; nếu nguồn nước không đảm bảo, thậm chí khuyến cáo không nên xử lý ra hoa vì cây sẽ không đủ điều kiện nuôi trái an toàn. Đáng chú ý, nước tưới cho sầu riêng phải được kiểm soát rất chặt về độ mặn; trong điều kiện xâm nhập mặn, ngưỡng chấp nhận để tưới được nêu ở mức dưới 0,5‰, cao hơn mức này cần hết sức thận trọng hoặc hạn chế tưới tùy giai đoạn sinh trưởng.
Thứ hai, hệ rễ sầu riêng vừa cần ẩm ổn định, vừa rất sợ úng. Nghĩa là cây không thích “khô sốc”, nhưng cũng không chịu được kiểu tưới bù quá mạnh sau thời gian thiếu nước. Chính sự dao động cực đoan giữa khô và ướt này làm bộ rễ bị tổn thương, vi sinh vật đất mất cân bằng, khả năng hút dinh dưỡng kém đi. FAO cũng lưu ý sầu riêng chịu nắng gắt và gió mạnh kém, nhất là cây còn non; đồng thời các bệnh nghiêm trọng như thối rễ, loét thân do Phytophthora palmivora thường trầm trọng hơn trên nền đất úng nước hoặc thoát nước kém.
Thứ ba, stress nước kéo dài thường không đi một mình mà kéo theo mất cân đối dinh dưỡng. Khi đất quá khô, nhiều chất dinh dưỡng dù có trong đất nhưng cây không hấp thu hiệu quả; khi nhà vườn bón phân vô cơ đậm trong lúc đất thiếu ẩm, nguy cơ sốc rễ còn tăng lên. Kết quả cuối cùng là cây vừa thiếu nước, vừa thiếu dinh dưỡng hữu hiệu, dẫn tới đọt non yếu, lá nhanh già, hoa và trái non rụng nhiều hơn. Trung tâm Khuyến nông cũng đã chỉ ra thời tiết bất lợi như nắng to là một trong các tác nhân làm tăng rụng quả non trên sầu riêng.
Quản lý nước: chìa khóa số một để chống stress mùa nắng nóng
Nếu phải chọn một khâu quan trọng nhất trong chăm sóc sầu riêng mùa nóng, đó là quản lý nước tưới. Không ít vườn thất bại không phải vì thiếu nước tuyệt đối, mà vì tưới không đều, lúc quá nhiều lúc quá ít. Cách làm đúng là duy trì ẩm độ đất tương đối ổn định trong vùng rễ hoạt động, tránh để đất khô trắng mặt rồi mới tưới xối xả. Quan điểm hiện đại về quản lý hạn trong nông nghiệp cũng nhấn mạnh cần chuyển từ phản ứng bị động sang tiếp cận chủ động, dựa trên dự báo, giám sát và quản trị rủi ro. Với sầu riêng, điều này đồng nghĩa với việc chuẩn bị nước từ sớm, giữ ẩm từ sớm và điều tiết nước theo giai đoạn sinh trưởng của cây.
Khuyến nông Việt Nam khuyến cáo trước giai đoạn hạn, mặn cần củng cố đê bao, chủ động dự trữ nước, tủ gốc giữ ẩm, tỉa cành tạo tán để giảm bốc thoát hơi nước, đồng thời không xử lý ra hoa nếu nguồn nước không đảm bảo. Trong thời gian nguồn nước bất lợi, chỉ nên tưới ở mức tối thiểu để cây không héo, đất không nứt, đồng thời kéo giãn khoảng cách giữa các lần tưới một cách hợp lý chứ không cắt nước cực đoan. Đây là nguyên tắc rất quan trọng: giảm thất thoát nước quan trọng không kém bổ sung nước.
Với những vườn có điều kiện, tưới nhỏ giọt hoặc tưới cục bộ theo vùng rễ mang lại lợi thế rõ rệt vì giúp nước đi đúng nơi cây cần, giảm thất thoát do bốc hơi và giảm tình trạng ẩm ướt toàn bề mặt vườn. Một nghiên cứu gần đây về nhu cầu nước cây sầu riêng cũng cho thấy cách tưới bám sát nhu cầu nước cây trồng có thể tiết kiệm nước mà vẫn duy trì sinh trưởng tốt. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và những mùa khô ngày càng cực đoan, đây không còn là lựa chọn “cao cấp”, mà đang dần trở thành yêu cầu quản lý bắt buộc với nhiều vùng trồng hàng hóa.
Tủ gốc, che phủ đất và quản lý mặt vườn: biện pháp rẻ nhưng hiệu quả cao
Một trong những kỹ thuật đơn giản nhưng rất hiệu quả để giảm stress mùa nóng là tủ gốc giữ ẩm. Theo khuyến cáo của hệ thống khuyến nông, nhà vườn có thể dùng vật liệu hữu cơ như rơm rạ, cỏ khô, lục bình, lá dừa nước hoặc các vật liệu phù hợp tại địa phương để phủ vùng gốc, giúp giảm bốc hơi nước, hạn chế nóng mặt đất và cải thiện hoạt động vi sinh vật đất. Khi mặt đất được che phủ, biên độ nhiệt ở lớp đất mặt thường giảm, rễ non đỡ bị sốc nhiệt hơn và độ ẩm đất ổn định hơn sau mỗi lần tưới.
Tuy nhiên, tủ gốc không có nghĩa là chất vật liệu sát cổ rễ rồi để ẩm triền miên. Cần chừa một khoảng thông thoáng quanh gốc để tránh tạo môi trường ẩm quá mức tại cổ rễ, nhất là ở những vườn có tiền sử nấm bệnh. Kết hợp với đó là dọn sạch cỏ dại cạnh tranh nước nhưng vẫn giữ thảm phủ hợp lý giữa hàng nếu điều kiện vườn cho phép. Ở góc nhìn lâu dài, chăm sóc đất tốt chính là chăm sóc sức chống chịu của cây. Một tổng quan khoa học gần đây về canh tác sầu riêng cũng nhấn mạnh quản lý đất hiệu quả là nền tảng để duy trì chất lượng đất, giảm suy thoái và nâng khả năng chống chịu của vườn trước áp lực khí hậu và dịch hại.
Tán cây thông thoáng: giảm thoát hơi nước vô ích và hạn chế sâu bệnh
Nhiều vườn sầu riêng bước vào mùa nóng với tán cây quá rậm, cành vô hiệu nhiều, tầng lá chồng lấn. Tán như vậy không chỉ cạnh tranh dinh dưỡng mà còn làm vi khí hậu trong tán mất cân đối: bên ngoài quá nóng, bên trong bí, khi tưới lại dễ tạo vùng ẩm cục bộ kéo dài. Trung tâm Khuyến nông khuyến cáo trước giai đoạn xâm nhập mặn, hạn cần tỉa cành, tạo tán, tỉa bớt hoa và quả để giảm bốc thoát hơi nước và giảm nhu cầu nước của cây. Đây là khuyến cáo có ý nghĩa rộng hơn cả vùng hạn mặn, bởi nó phù hợp với nguyên lý sinh lý cây trồng trong mùa nắng nóng.
Một tán cây hợp lý cần đảm bảo ánh sáng phân bố đều, cành sâu bệnh được loại bỏ, cành giao nhau hoặc cành mọc vô hiệu được xử lý, phần tán thấp sát mặt đất quá rậm cũng cần chỉnh lại. Khi tán thông thoáng, cây sử dụng nước hiệu quả hơn, lá khô nhanh hơn sau mưa hoặc sau tưới, đồng thời việc quan sát phát hiện nhện đỏ, bọ trĩ, rệp sáp, bệnh thối trái hay xì mủ cũng dễ hơn rất nhiều. Điều này đặc biệt quan trọng với vườn đang mang trái, vì sâu bệnh thường không bộc lộ rầm rộ ngay từ đầu mà tăng dần trên những cây suy hoặc những khu vực tán rậm, ít được theo dõi.
Dinh dưỡng mùa nóng: không chạy theo “bón mạnh”, mà phải bón cân đối
Sai lầm phổ biến trong mùa nắng là thấy cây chậm lớn liền tăng phân hóa học với hy vọng cây “bật” trở lại. Thực tế, khi đất thiếu ẩm hoặc bộ rễ đang suy, bón đậm có thể làm cây thêm sốc. Nguyên tắc đúng là ưu tiên nền đất khỏe, rễ khỏe, ẩm độ ổn định và dinh dưỡng cân đối. Tài liệu khuyến nông về phòng chống hạn cho sầu riêng khuyến cáo tăng cường phân hữu cơ hoai mục trước giai đoạn bất lợi, vì hữu cơ giúp cải thiện cấu trúc đất, tăng giữ ẩm và hỗ trợ bộ rễ.
Khi cây đang nuôi trái, nhu cầu dinh dưỡng phải đi cùng khả năng cung cấp nước. Khuyến nông Lâm Đồng nêu rõ giai đoạn nuôi hoa đến nuôi quả non cần cung cấp dinh dưỡng hợp lý, theo dõi chặt đọt non để tránh cạnh tranh dinh dưỡng giữa lá và quả non; đồng thời phải đảm bảo đất đủ ẩm khi bón phân để cây hấp thu được. Cũng theo tài liệu này, thời tiết bất lợi và thiếu dinh dưỡng là hai nhóm nguyên nhân đáng chú ý gây rụng quả non.
Về bản chất, mùa nắng nóng không phải lúc chạy theo bộ lá xanh mướt bằng mọi giá, mà là lúc giữ cho cây ổn định sinh lý. Bón phân cần chia nhỏ lần, tránh dồn một lần quá mạnh; tăng hữu cơ, bổ sung trung vi lượng hợp lý theo điều kiện đất; tuyệt đối không bón khi đất khô kiệt và không kích đọt ồ ạt lúc cây đang phải ưu tiên giữ nước và nuôi trái. Với vườn đã có dấu hiệu stress, việc phục hồi nên đi từ nước tưới, che phủ đất, điều chỉnh tải trái và phục hồi bộ rễ, sau đó mới tính chuyện tăng dinh dưỡng.
Vì sao mùa nắng nóng làm nhện đỏ, bọ trĩ và nhiều đối tượng khác bùng phát?
Môi trường khô nóng là điều kiện rất thuận lợi cho một số nhóm dịch hại chích hút phát triển nhanh, điển hình là nhện đỏ và bọ trĩ. Khi cây bị thiếu nước, lá non và lá bánh tẻ dễ trở thành “điểm tấn công” do mô lá yếu hơn, sức tự vệ sinh lý của cây giảm hơn. Nhện đỏ thường gây hiện tượng lá xỉn màu, rám đồng, chấm vàng li ti, lá mất sức quang hợp; nặng có thể làm lá già sớm, giảm sức cây và gián tiếp ảnh hưởng tới nuôi trái. Bọ trĩ có thể gây hại trên lá non, đọt non, hoa, trái non, làm sẹo trái, biến dạng mô non và ảnh hưởng phẩm chất thương phẩm.
Dù mỗi vườn có cơ cấu dịch hại khác nhau, nhưng quy luật chung là: cây càng stress, sâu bệnh càng dễ bám. Đó là lý do chống stress không chỉ là biện pháp chăm nước, mà cũng là biện pháp bảo vệ thực vật từ gốc. Song song với đó, tài liệu chuyên đề về sâu bệnh hại sầu riêng của hệ thống khuyến nông và định hướng sản xuất bền vững của ngành bảo vệ thực vật đều đang nhấn mạnh cách tiếp cận IPM, giảm lệ thuộc vào xử lý hóa học đơn lẻ, tăng biện pháp canh tác, theo dõi vườn thường xuyên và hành động sớm khi mật số còn thấp.
Bệnh nguy hiểm mùa nóng không chỉ là côn trùng, mà còn là bệnh rễ và thân do quản lý nước sai
Một ngộ nhận khác là mùa nắng thì chỉ lo nhện đỏ, còn bệnh nấm không đáng ngại. Thực tế, ở sầu riêng, bệnh do Phytophthora vẫn là mối đe dọa lớn nếu vườn tưới tiêu kém, rãnh thoát nước không tốt hoặc cây bị suy kéo dài rồi gặp những đợt mưa trái mùa, tưới quá tay, hay ẩm độ đất dao động đột ngột. FAO nhấn mạnh sầu riêng đặc biệt dễ gặp thối rễ, loét thân trong đất úng; còn tài liệu khuyến nông trong nước lưu ý ở giai đoạn mang quả cần chú ý bệnh xì mủ thân, thối quả do Phytophthora.
Nói cách khác, mùa nắng nóng vẫn có thể là “khúc dạo đầu” cho bệnh nặng về sau nếu nhà vườn quản lý nước sai. Bộ rễ bị tổn thương trong giai đoạn khô hạn sẽ suy yếu, khi gặp ẩm độ cao đột ngột rất dễ bị nấm tấn công. Bởi vậy, chống bệnh cho sầu riêng không thể tách rời khỏi quản lý nước, thoát nước, hữu cơ đất và sức khỏe bộ rễ.
Vườn đang mang hoa, mang trái cần được chăm khác với vườn kiến thiết cơ bản
Vườn sầu riêng đang mang hoa, mang trái là đối tượng dễ tổn thương nhất trong các đợt nắng nóng kéo dài. Bởi lúc này cây phải phân phối nguồn lực đồng thời cho duy trì tán lá, hoạt động rễ, phát triển trái và chống chịu thời tiết. Khuyến nông đã khuyến cáo rõ: nếu nguồn nước không đảm bảo thì không nên xử lý ra hoa; với cây đã mang trái cần tỉa bớt tải trái, điều chỉnh dinh dưỡng và theo dõi ẩm độ đất chặt chẽ.
Rụng trái non trong mùa nóng thường là kết quả của nhiều nguyên nhân chồng lấn: cây bị khô hạn, dinh dưỡng thiếu hoặc lệch, đọt non cạnh tranh với trái, thời tiết cực đoan và sâu bệnh tấn công. Vì vậy, giải pháp không thể chỉ là “xịt thuốc chống rụng” hay “tăng phân nuôi trái”, mà phải xử lý đồng bộ từ gốc. Nhà vườn cần đánh giá lại tải trái trên từng cây, sức cây hiện tại, khả năng cấp nước thực tế, tình trạng tán lá và bộ rễ trước khi quyết định giữ bao nhiêu trái. Một cây mang tải quá lớn trong mùa nắng gắt thường vừa làm trái không đẹp, vừa khiến cây suy nặng sau thu hoạch.
Những việc nhà vườn nên làm ngay khi nắng nóng kéo dài
Trước hết, cần kiểm tra lại toàn bộ nguồn nước, lịch tưới và khả năng giữ ẩm của đất. Không nên chờ đến khi lá héo mới tưới. Hãy ưu tiên tưới vào thời điểm phù hợp, chia nước theo từng lần vừa phải để vùng rễ được cấp ẩm đều. Cùng lúc đó, phủ gốc giữ ẩm, dọn cỏ cạnh tranh mạnh, rà soát hệ thống ống tưới hoặc béc tưới để tránh thất thoát.
Thứ hai, chỉnh lại tán và tải cây. Loại bỏ cành sâu bệnh, cành rậm vô hiệu, cành tăm trong tán; với cây đang mang trái, cần mạnh dạn tỉa bớt những trái dị dạng, trái yếu, trái nằm ở vị trí không phù hợp. Việc giảm tải này không làm giảm hiệu quả kinh tế nếu đổi lại cây giữ được sức, trái còn lại lớn đồng đều và phẩm chất tốt hơn.
Thứ ba, tăng cường theo dõi sâu bệnh theo nguyên tắc kiểm tra thường xuyên chứ không đợi bùng phát. Mặt dưới lá, đọt non, chùm hoa cũ, trái non và vùng tán khuất là nơi cần quan sát kỹ. Khi phát hiện dấu hiệu ban đầu của nhện đỏ, bọ trĩ, rệp sáp hay bệnh nứt thân, xì mủ, cần xử lý theo hướng IPM, ưu tiên vệ sinh vườn, cắt bỏ bộ phận bị bệnh nặng, điều chỉnh nước và dinh dưỡng trước khi tính đến biện pháp hóa học phù hợp theo hướng dẫn chuyên môn tại địa phương.
Thứ tư, hạn chế tối đa các biện pháp gây thêm stress cho cây trong đỉnh nóng, như bón phân quá đậm, xới xáo mạnh vùng rễ, kích thích ra đọt hoặc xử lý ra hoa khi chưa đảm bảo nước. Đây là giai đoạn cây cần sự ổn định, không cần những “cú hích” làm rối loạn sinh lý thêm.
Hướng đi bền vững: chăm sầu riêng mùa nóng không thể làm theo kinh nghiệm rời rạc
Ngành sầu riêng Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh, nhưng đi kèm là yêu cầu sản xuất bền vững, an toàn và ổn định chất lượng. Cục Bảo vệ thực vật trước đây và nay là Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã đẩy mạnh định hướng sản xuất sầu riêng bền vững; năm 2025, cơ quan này ban hành quy trình canh tác sầu riêng bền vững, bảo đảm an toàn thực phẩm, cho thấy sản xuất sầu riêng hiện nay không còn dừng ở mục tiêu “nhiều trái” mà phải hướng đến quản trị vườn bài bản, giảm rủi ro và đáp ứng yêu cầu thị trường.
Điều đó có nghĩa, chăm sầu riêng mùa nắng nóng không nên chỉ là chuyện “thiếu nước thì tưới thêm”. Đó phải là một hệ thống giải pháp gồm chuẩn bị nguồn nước, tủ gốc giữ ẩm, chăm đất bằng hữu cơ, điều chỉnh tán cây, cân đối tải trái, giám sát sâu bệnh và ra quyết định theo tình trạng thực tế của vườn. Càng làm tốt các khâu này, cây càng ít stress, bộ rễ càng bền, tán lá càng khỏe, khả năng chống chịu sâu bệnh càng cao và năng suất chất lượng mới giữ được ổn định qua các năm.
Mùa nắng nóng là giai đoạn có thể làm lộ rõ nhất sự khác biệt giữa một vườn sầu riêng được quản lý bài bản và một vườn chăm sóc theo cảm tính. Với cây sầu riêng, chống stress không phải là một biện pháp đơn lẻ mà là cả một chiến lược chăm sóc tổng hợp. Quản lý nước đúng, giữ ẩm đất tốt, tán cây thông thoáng, dinh dưỡng cân đối, tải trái hợp lý và theo dõi sâu bệnh sớm chính là “6 trụ cột” giúp vườn vượt qua cao điểm nắng nóng. Khi cây không bị đẩy vào trạng thái suy kiệt, nhện đỏ, bọ trĩ và nhiều đối tượng khác cũng khó có cơ hội bùng phát mạnh; ngược lại, chỉ cần một mắt xích quản lý bị đứt gãy, toàn bộ hiệu quả sản xuất có thể bị ảnh hưởng. Vì thế, trong bối cảnh khí hậu ngày càng cực đoan, chăm sóc sầu riêng mùa nóng phải được nhìn như một bài toán quản trị vườn hiện đại, chủ động và bền vững, chứ không còn là những thao tác chống đỡ ngắn hạn.
